Veikburða er sá hópur fólks sem kallar eftir breytingum í okkar þjóðfélagi. Hin þunga undiralda ber með sér ákall um ábyrgð og bráðaúrræði til bjargar þeim sem verða fyrir hvað mestum áhrifum af bankahruninu - arðráni undanfarinna ára og áratuga - út frá þeim viðmiðum er voru til grundvallar arðráninu sjálfu.

Bylting er ekki í augsýn; beðið er eftir því að allt komist í sama far. Róttækustu tillögurnar að breytingum sem koma frá hinu opinbera eru:

1. Seðlabankastjóri verði einn og hagfræðimenntaður (a.m.k. með MA - var það ekki heldur aumt?).

2. Kallað verði saman stjórnlagaþing hvar helstu umræddu breytingar snúa að hlutverki forsetans (fyrst og fremst skýra það), þrískiptingu ríkisvaldsins (að færa framkvæmdavaldið frá löggjafarvaldinu) og loks um þjóðaratkvæðagreiðslur (sem er í raun tengdara ESB en lýðræðishugmyndum).

3. Breytingar verði gerðar á kosningalöggjöf svo kjósa megi um einstaklinga eða milli einstaklinga á listum flokka (einstaklingsvæðing er það sem kemur upp í huga mér).

Helstu markmið hinna metnaðarfullu, framsýnu og byltingarsinnuðu stjórnmálamanna hér á landi eru annað hvort þau sömu og voru fyrir bankahrunið eða til þess fallin að endurreisa það ástand sem var í þjóðfélaginu fyrir bankahrunið.

Fáar eru þær raddir og veikburða sem kalla eftir breytingum! Einn og ein minnist á firringuna, einstaklingshyggjuna, efnishyggjuna, græðgina og metnaðarleysið sem einkenndi þetta þjóðfélag fyrir bankakreppuna. Sumir heyra aðeins í sjálfum sér en leyfa sér að trúa því að fólkið í kringum sig sé sama sinnis.

Þjóðfélög manna hafa breyst mikið í aldanna rás; snögglega og rólega. Grundvöllur og skipulag núverandi þjóðskipulags er að stórum hluta afturför, stefnir í ranga átt (bæði fyrir og eftir bankahrun) og hefur fyrir löngu sannað hversu andsamfélagslegt það er.

Kapitalisminn, lýðræðið, neyslusamfélagið, efnishyggjan, einstaklingshyggjan og lágkúran - enginn kvartar yfir járnbúrinu heldur hinu að óreiðumenn og daufir stjórnmálamenn hafi opinberað veikleika rimlanna!

Engin von. Bið Godot var tífalt innihaldsríkari en sú auma þráhyggja að eiga aftur fyrir sólarlandaferðinni.

A.: Blessaður!

B.: Hæ.

A.: Veður maður!

B.: Þokkalega.

A.: Þetta er lífið maður!

B.: Costa del Sol, Costa del Sol.

A.: Þokkalega maður.

Næstu setningar samtalsins eru ekki við hæfi barna.

Ég sé það núna, það verður að leyfa persónukjör STRAX og nýr seðlabankastjóri verður að redda efnhagskerfinu, annars fer allt til fjandans.

Hér er ein tillaga að löggjöf í rétta átt: Spilaskylda. Allar fjölskyldur verða að spila saman, a.m.k. í tvo tíma á hverju sjö daga tímabili. Óheimilt er að nota rafknúin spil, s.s. tölvuspil, í meira en 50% tilvika.

Hér er önnur: Klám er bannað. Í alvöru.

Hér er önnur: Margfaldur launamunur er bannaður. Greinargerð með lagafrumvarpinu: Fólk skiptir meira máli en svo að menn geti leyft sér þá lygi að sumir einstaklingar skipti margfalt meira máli en aðrir.

Tími. Allt hefur sinn tíma og tekur tíma. Ríkisstjórnin hefur gefið sér nauman tíma.

Fyrir nokkrum árum var vinsælt í stjórnmálum að tala um skort á framtíðarsýn. Samfylkingin var víst eini flokkurinn með slíka sýn, aðrir voru þá nærsýnir. Umræðan á þeim tíma var pólitísk (í þessu samhengi hefur orðið merkinguna innantóm!). Ég mundi eftir þessari umræðu er ég var að hugsa um stjórnmálin á leið í vinnuna í morgun. Það hefur virkilega skort á að hugsað sé til langs tíma hjá hinu opinbera. Allar áætlanir eru til eins árs og stjórnmálaflokkar hugsa um hvaða loforð megi efna á þremur árum.

Talandi um þessi loforð. Þau eru samin í málefnanefndum sem ræða ekki saman heldur semja hver fyrir sitt leyti hverjar efndir eiga að vera komist flokkur þeirra til valda. Niðurstaðan er augljóslega samhengislaus. Ofan á það bætist að stjórnmálamennirnir fara sjaldnast eftir landsfundarályktunum sínum nema að því leyti sem þeim hugnast. Og loks þarf að semja um öll atriði við annan flokk.

Hérlendis sem annars staðar þarf trausta stjórn og áætlun til nokkurra ára sem er vel ígrunduð og sniðin eftir heildarhugsun. Það þýðir ekki að að áætlunin sé ósveigjanleg, heldur unnið er að markmiðum til lengri tíma.

Gera þarf ráð fyrir skakkaföllum, tryggja grunnstoðir samfélagsins og gæta að réttlæti eftir besta megni.

Á Íslandi jukust ríkisútgjöld á góðæristímabili en laun umönnunarstétta er enn skammarlega lág. Fjöldi nemenda á kennara er hár á öllum skólastigum. Á sviði menninga eru styrkir lágir og fáir. Þess fyrir utan fer stór hluti þeirra til listamanna sem þegar hafa sannað sig og eiga greiðari aðgang að fjármagni annars staðar frá (sem væri svo sem í góðu lagi ef meira væri lagt í málaflokkinn í heild). Skattar hækkuðu að raungildi og hlutfallslega meira á lægstu tekjuhópana en lækkuðu á þá tekjuhæstu. Launabilið breikkaði. Íslenskt mál stendur höllum fæti. Dregið var úr tekjujöfnunarhluta skattkerfisins. Tollar eru háir og hamlandi (bæði fyrir okkur og til jöfnunar lífsgæða í heiminum).

Allar fullyrðingarnar hér að ofan má orða öðruvísi sem bendir til þess að siðferðið og réttlætið sér margra laga: Í stað þess að segja að laun umönnunarstétta séu skammarlega lág er hægt að segja að: Laun ýmissa hópa hafa hækkað án nokkurs innra og ytra ábyrgðarsamræmis (svo sem hversu mikið erfiðara er í raun og veru að passa peninga en börn). Og svo framvegis.

Ríkið lagðist ekki í aukna skuldsetningu heldur dróg úr vaxtakostnaði sem hlutfalli af tekjum sínum. Atvinnuleysi var lágt og meira fé var lagt í ýmis verk. Það má ekki gleyma því sem vel var gert. Einhvern veginn hefur maður það á tilfinningunni að það hafi skort á einhverja heildahugsun hvað varðar verkefni hins opinbera. Slíkt kemur síst á óvart þar sem sjálfstæðisflokkurinn leiðir hugann fremur að því að hið opinbera standi ekki í vegi fyrir einkaframtakinu.

Í rekstri hins opinbera hérlendis skortir heildarhugsun og sýn til langs tíma. Nauðsynlegt er að jafna tekjubilið og greiða sómasamlega fyrir þau störf sem eru mikilvæg. Samhliða því er sjálfsagt að gera ríkar kröfur um gæði og aukna færni, hvort sem er vegna hækkandi launa eða heilbrigðu metnaðarsjónarmiði. Gera þarf ráð fyrir skakkaföllum í framtíðinni og setja skynsamleg og réttlát mörk á öllum sviðum samfélagsins, ekki aðeins í viðskiptalífinu. Mannskepnunni líður mikið betur þar sem sanngjarnar hömlur eru í gildi, hömluleysi fer hverjum sem er illa (a.m.k. til lengri tíma en nokkurra klukkustunda). Ef þú ert póstmódernisti og heldur að allt sé leyfilegt, veltu fyrir þér hugtakinu fágun.

Fyrir nokkrum árum, líklega á svipuðum tíma og rætt var um skort á framtíðarsýn, þótti mér mikið fremur sem hið opinbera skorti metnað. Hvergi var að finna metnaðarfullar áætlanir um að ná ákveðnum markmiðum að liðnum tilteknum tíma. Hvernig væri nú að breyta því? Það er ekki lögmál að hið opinbera fylgi stefnu án innra og ytra samræmis.

Nú kann einhver að andmæla og segja sem svo að raunveruleiki stjórnmálanna sé með þeim hætti að slíkt heildarsamræmi og langtímastefna sé ómöguleg. Allir stjórnmálaflokkar og stjórnmálamenn verða að huga að eigin hagsmunum í baráttu við aðra og því er aðeins hægt að ná með aðgerðum í núinu. Ekki er hægt að neita því að orsök vandans er sú sem sett er fram í andmælunum. Þessu má svara svona: Langtímastefna mótar viðbrögð við einstökum tilfellum í núinu. Eini munurinn á þessum tveimur aðferðum er samræmi/ósamræmi og eyðing hentistefnunnar.

Þá heyrast önnur andmæli: Stjórnmálaflokkarnir hafa traustar stefnur og stjórnmálamenn á þeirra vegum vinna í anda þeirrar stefnu. Lesendur mega velja á milli eftirfarandi svara við þessu (önnur veigameiri rök eru til, en óþörf):

A. Stjórnmálaflokkarnir hafa traustar stefnur og stjórnmálamenn á þeirra vegum vinna í anda þeirrar stefnu. Bwaahahahahahaha!

B. Stjórnmálaflokkarnir hafa þá augljóslega ekki haft nægilega góða stefnu fyrst aðstæður eru með þeim hætti sem raun ber vitni í þjóðfélaginu þessa dagana.

- - - - - - -

Svar djöfulsins við öllu hér að ofan er: Colosseum!

Ó vei hversu fyrirsjáanleg atburðarás. Þrátt fyrir það er staða sjálfgræðisflokksins einfaldlega svo veik að það er lítið sem þeir geta að gert.

Nú beinist kastljósið að samfylkingunni, ætli hún þoli það?

Það er ekkert spennandi í framvindu næstu daga. Spennan er hvað menn ætla að setja í ályktanir landsfunda sinna og þar af leiðandi í kosningaskránna. Fjaðrafokið í kringum skiptingu valdsembættanna skyggir á mikilvægi þess er skiptir mestu máli, að móta stefnu út úr vandræðunum.

Lýðræði er ekki mjög afmarkað hugtak. Sumir túlka það eins og fyrir kemur í lagabálkum: fólkið kýs stjórnmálaflokka á fjögurra ára fresti, þess á milli ráða þeir sem fengu samanlagt yfir helming þingsætanna og koma sér saman um að afbera hvern annan. Aðrir segja sem svo að lýðræði felist í því að ráðamenn starfi í umboði almennings og eigi öllum stundum að hlusta eftir vilja fólksins. Þeir sem ráða hallast oft að hinu fyrra en þeir sem ráða ekki að hinu síðarnefnda.

Ég er ekkert sérlega hrifinn af lýðræði yfir höfuð, hvorki fyrri né seinni leiðinni. Það er eitthvað heillandi við það að fólk fái að kjósa núna, það er að segja að fólkið í landinu fái að kjósa á milli leiða út úr kreppunni eins og það kallast. Efast ég þó stórlega um að fólkið fái eitthvert raunverulegt val, því stjórnmálaflokkar eru almennt fremur líkir. Það era afar sjaldgjæft að skynsamlegur stjórnmálaflokkur stígi fram á sjónarsviðið og skeri sig verulega frá öðrum stjórnmálaflokkum. Af því er ekki hægt að draga þá ályktun að þeir stjórnmálaflokkarnir sem fyrir eru á sviðinu dugi til. Einnig má efast um að fólkið í landinu myndi velja ákjósanlegustu leiðina.

Gemlingurinn á DV vakti upp enn eina vangaveltuna hvar mörk afsagnar og ábyrgðar liggja.

Ég skil ekki af hverju ég varð ekki hagfræðingur og lögfræðingur! Þetta eru einföld fög sem eru þokkalega skemmtileg en aðalatriðið að það er nóg að gera fyrir fólk með þessa menntun.

Heimspeki og félagsfræði eru miklu flóknari fög og örfáir fá nokkuð að gera. Reyndar er ég kennslumenntaður líka og þar fær fólk eitthvað að gera en ekkert borgað fyrir það.

Það er með ólíkindum hvað auðvelt er að selja fólki klisjuna um að það verði að vera verðtrygging því annars láni enginn neitt og grey fjármagnseigendurnir tapi þá svo miklu af eiginfé og allskonarfé. Hvers konar rugl er þetta? Það er ekkert gefið við það að annar aðilinn í fjármagnsviðskiptum taki litla sem enga áhættu. Almennt er það nú svo að viðskipti fela í sér áhættu og sum viðskipti, sérstaklega fjármagnsviðskipti, fela í sér stórkostlega áhættu. Þeir sem eiga fjármagn kaupa sér hlutabréf, skuldabréf, verðbréf, sjóðsbréf, afleiðbréf og jafnvel skuldabréfavafningaflækjur sem einu orði mætti kalla áhættubréf. En svo þegar talað er um húsnæðislánabréf til almennings, þá þarf allt í einu verðtryggingu ofan á háa langtímavexti og stórkostlega öruggt veð í húsnæði. Þeir sem eiga fjármagn taka almennt áhættu til þess að ávaxta peningana sína, annars væru allir peningar á verðtryggðum innlánsreikningum og engir skuldabréfavafningar komnir í hnút.

Já Ísland er verðbólguland þar sem sveiflur eru oft miklar. Hvað með það? Þeir sem lána búa líka á Íslandi og ættu að búa við það líka að Ísland sé verðbólguland en ekki bara þeir sem borga lánin.

Ég heyrði í þingmanni í útvarpinu um daginn. Hann sagði að það væri flókið mál og erfitt að afnema verðtryggingu og vorkenndi alveg ógurlega gamla fólkinu sem þyrfti að skerða lífeyrinn hjá. Ekki þótti mér það einlægt hjá honum. En hann sagði líka annað sem mér þótti merkilegt: Að hann teldi að verðtryggingin hefði líklega leitt af sér óeðlilega mikið framboð af lánsfé vegna þess hversu litla áhættu það felur í sér!

Okurlán koma hart niður á almenningi. Hér í gamla daga höfðu menn svo miklar áhyggjur af þessu að talið var að guð sjálfur væri andvígur kúgun fjármagnseigenda á almenningi. Nú kúgar almenningur sjálfan sig í gegnum ríkisvaldið (Íbúðalánasjóður) og eigin lífeyrissjóði.

Lífeyrissjóðir mega tapa stórum fjárhæðum á hlutabréfakaupum og öðrum fjármagnsviðskiptum en húsnæðislánum til eigenda sinna. Væri ekki nær að banna hlutabréfakaup og láta tryggingarstærðfræðingana reikna bara út frá mögulegu tapi vegna verðbólgu.

Einn af leiðtogum sjálfstæðisflokksins á landsbyggðinni steig fram og hvatti til þess að vaxtabætur yrðu hækkaðar verulega vegna þess að hann hefði það á tilfinningunni að menn ættu "erfitt með að hreyfa við verðtryggingunni" eins og hann orðaði það. Þessi yfirlýsing er nokkuð merkileg. Það gerist ekki oft að forsvarsmenn sjálfstæðisflokksins kalli eftir stórfelldri útgjaldaaukningu nema þá í framkvæmdir úti á landi. Merkilegra þykir mér þó að heyra kröfuna frá sjálfstæðisflokknum, svona utan af landi, fremur en frá forystu stjórnarandstöðunnar af þingi. Það verður að segjast að það fer ekki mikið fyrir tillögum stjórnarandstöðunnar um aðgerðir í kreppunni.

Ég er hlynntur því að fá að kjósa um aðgerðir í kreppunni í gegnum þingkosningar en er farinn að óttast um að flokkarnir muni ekki leggja fram áþreifanlega stefnu í þessum málum. Stjórnarandstaðan ætlar að auka fylgi sitt út á andúð almennings á ríkisstjórninni einu saman að því er virðist. Það kann að vera skynsamlegt til þess að fara örugga leið að því að auka fylgi stjórnarandstöðuflokks en það er ekki samfélagslega ábyrgt né heldur ákjósanleg afstaða fyrir þá sem vilja bera saman aðgerðir.

The cost to the budget of capitalizing the new banks is estimated to be 26 percent of GDP,
reflecting an estimated capital injection of 385 billion Króna. Consequently, these banks are expected to be relatively well-capitalized, as in determining the capitalization need, the authorities have already assumed asset write-downs for all three banks of about 50 percent. The new banks could still see a significant loss of assets as the sharp króna depreciation and rise in inflation cause a wave of corporate and household defaults due to the very high share of foreign exchange-linked and inflation-indexed loans.

Sumir eru með ofnæmi fyrir setningum sem hagfræðingar skrifa: Bankarnir (sem ríkið á) gætu tapað meira en 50% af eignum sínum (þá sérstaklega úr lánasöfnum) vegna þess að lán á Íslandi eru VERÐTRYGGÐ. Ég skil það þannig að IMF hafi áhyggjur af greiðslubyrði lána hérlendis vegna verðtryggingarinnar.

Á endanum þarf einhver að borga og kvartað er yfir hugmyndaskorti um hverjir eigi að borga. Hér eru nokkrar tillögur:

Ekki lág- og millitekjuhópar.

Það er í mínum huga sanngjarnara að ríkisvaldið taki hluta af tapinu og dreifi því til langs tíma en að það falli að stærstum hluta á þeirri kynslóð sem er svo óheppin að vera með hlutfallslega hæstu lánin.

Bankarnir taki á sig tap. Nú geri ég ráð fyrir að þeir verði seldir á endanum og þá þykir mér betra að þeir verði seldir ódýrt með minna lánasafni en dýrt með stærra lánasafni (sem almenningur rembist við að greiða af). Frá þessum sjónarhóli er kannski betra að færa lán til bankanna en frá þeim. (Þessi hugmynd kann að vera fráleit í hagfræðilegum skilningi.)

Spurningin er: Hvernig dreifum við áfallinu?

Mig grunar að netið hafi breytt skilningi fólks á upplýsingaflæði. Það er erfiðara en áður að stýra og stjórna umræðum. Fólk er vant því að googla og fá allar upplýsingar strax. Borgarafundurinn í gær snérist að hluta til um þetta.

Að öðrum hluta snérist hún um verðbólgu og verðtryggingu. Það var rifjað upp hvað hafði verstu áhrifin á fyrri verðbólgutímum, jú verðtryggingin. Er ekki hægt að dreifa byrðum verðtryggingarinnar heldur en að hún lendi á fyrst og fremst á þeirri kynslóð sem stendur uppi með mestu húsnæðisskuldirnar á þeim tíma sem verðbólgan ríður yfir?

Nú er lag að kaupa lager Kolaportsins og bjóða upp á e-bay.

Vinstriflokkarnir eru ekki að nýta sér tækifærið.

Hvað kemur út úr kreppunni? Draumur flestra er endurheimtur kaupmáttur. Sumir láta sig dreyma um meiri jöfnuð. Margir tala um niðurfellingu verðtryggingar og lægri vaxtabyrði af lánum en ég efast um að margir leyfi sér að vona. Örfáir eru með hugmyndir um kommúnisma eða breytt þjóðskipulag. Draumórar. Líklegasta niðurstaðan er að hér verði hefðbundið vestrænt kapitalískt samfélag hvar flestir vinna langan vinnudag á lágum eða meðalháum launum og örfáir hagnast gríðarlega; menningin ómerkileg. 

Það kemur síst á óvart að stjórnvöld segi ekki af sér. Þau hafa um það val og til þess vald. Hitt verður verra þegar þjóðin kýs aftur yfir sig um það bil sama flokkinn og sama skipulagið.

Það þarf enga bankakreppu til þess að búa til Nýtt Ísland og gera róttækar breytingar. Hér hefur ríkt menningarleg kreppa og kapitalísk kúgun í langan tíma. Það hlýtur að teljast kaldhæðnislegt ef lausafjárkreppa og bankahrun leysi þá meðalmennsku sem ríkt hefur frá því um og fyrir frönsku byltinguna.

Í einum spjallþætti sem er svo stuttur að varla gefst tími til að skilgreina hugtök, hvað þá afmarka umræðuefni og ræða um það, var hægt að skilja einn viðmælandann sem svo að 150.000 króna virðingarhlutur í banka hefði breyst í eignarhluta að virði 50.000.000 krónur í banka sem var margra milljarða virði. Sem minnir mig á það: Hvernig væri að tryggja dreifðari eignaraðild að auðæfum þessa lands fyrst þau rötuðu aftur í hendur þjóðarinnar? Úps, draumórar.

Ég var klukkaður af konunni minni.

1. Fjögur störf sem ég hef unnið um ævina:
a. Að slá gras í tengivirkjum
b. Að gæta ofbeldishneigðra unglinga sem fannst hvað mest spennandi að fela kveikjara í vösunum sínum
c. Að sjá um tala við fólk
d. Að kenna félagsfræði

2. Fjórar íslenskar bíómyndir sem ég held upp á:
Löggulíf
Dalalíf
Það liðu fimm mínútur án þess að mér dytti önnur góð í hug og þar með lýkur þessum lista

3. Fjórir staðir sem ég hef búið á:
Mýrarás
Ránargötu
Dunhaga
Stillwater

3.a Einn staður sem ég myndi aldrei búa á:
Selfoss

4. Fjórir staðir sem ég hef heimsótt í fríum:
Hurðarbak
Seyðisfjörður
Melrakkaslétta
Anfield

5. Fjórir sjónvarpsþættir sem mér líkar:
Star Trek
V
Twin Peaks
Dungeons and Dragons

6. Fjórar síður sem ég skoða daglega:
MBL
Liverpool FC
RÚV
Umhverfisstofnun.is

7. Fernt sem ég held upp á matarkyns:
Kók
Pizzur
Indverskan
Ís

8. Fjórar bækur sem ég hef oft lesið:
Hringjadróttinssaga
Nietzsche
Búddenbrooks
Ritgerðir Montaigne

9. Fjórir staðir sem ég myndi helst vilja vera á núna:
Á ferðalagi um Mið-Evrópu með Sólveigu
Að Hurðarbaki með stórfjölskyldunni
Hraunhafnartanga
Í setustofu með góðu fólki að brugga launráð

10. Allir sem lesa þetta og hafa ekki verið klukkaðir: Klukk.